W XXI wieku coraz więcej mówi się o wpływie psychiki na zdrowie fizyczne. Z jednej strony jesteśmy coraz bardziej świadomi, z drugiej — wciąż nie potrafimy rozpoznać momentu, gdy ciało mówi: "Zatrzymaj się, to nie tylko fizyczność!".
Czym właściwie jest psychosomatyka?
Psychosomatyka to dziedzina medycyny i psychologii, która bada wpływ czynników psychicznych (emocji, stresu, lęku, traumy) na funkcjonowanie ciała. Jak podkreśla dr n. med. Joanna Woyciechowska, psychiatra:
„Psychosomatyka nie oznacza, że objawy są urojone. To realne, fizyczne doznania, których źródłem są procesy psychiczne — często nieuświadomione”
— Polskie Towarzystwo Psychosomatyczne
Psychika a ciało: jak to działa?
Organizm ludzki działa w oparciu o oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA). W sytuacjach stresowych aktywuje się układ współczulny, co prowadzi do:
- przyspieszenia pracy serca,
- podniesienia ciśnienia,
- napięcia mięśni,
- zahamowania trawienia.
Długotrwała aktywacja tej osi może prowadzić do fizycznych objawów chorobowych, mimo braku wykrywalnej przyczyny organicznej.
Objawy psychosomatyczne, które łatwo pomylić
Psychosomatyka potrafi naśladować wiele chorób — często tych poważnych. Poniżej lista objawów, które powinny wzbudzić czujność:
Najczęstsze objawy psychosomatyczne:
- Kołatanie serca i duszności – przypominają zawał lub arytmię.
- Bóle brzucha, nudności, zaparcia, biegunki – mylone z IBS lub wrzodami.
- Migreny, napięciowe bóle głowy – brak zmian w rezonansie.
- Chroniczne zmęczenie, bezsenność – mimo dobrych wyników.
- Sztywność karku, bóle mięśni i stawów – często bez podłoża reumatycznego.
- Zaburzenia miesiączkowania, bóle w podbrzuszu – mimo zdrowia ginekologicznego.
Badania potwierdzają, że nawet do 30% pacjentów zgłaszających się do lekarzy POZ ma objawy o podłożu psychosomatycznym [1].
Jak odróżnić psychosomatykę od realnej choroby?
To pytanie zadaje sobie wielu pacjentów (i lekarzy). Kluczowe są:
🔍 Wskazówki diagnostyczne:
- Objawy nasilają się w stresie – np. ból brzucha przed egzaminem.
- Brak potwierdzenia w badaniach obrazowych/laboratoryjnych.
- Objawy są wieloukładowe – np. problemy z sercem, jelitami i bóle mięśni.
- Historia traum, depresji, lęku w wywiadzie.
- Poprawa po terapii psychologicznej, nie farmakologicznej.
Psychiatra lub psycholog może przeprowadzić ocenę stanu psychicznego i określić, czy objawy są związane z zaburzeniem psychosomatycznym, lękowym czy somatyzacyjnym.
Co sprzyja psychosomatyce?
📌 Czynniki ryzyka:
- Przewlekły stres (praca, finanse, opieka nad bliskimi).
- Wysokie wymagania wobec siebie (perfekcjonizm).
- Niewyrażone emocje – zwłaszcza złość, lęk, żal.
- Doświadczenia z dzieciństwa – przemoc, brak wsparcia.
- Utrwalone przekonania: „Nie mogę okazywać słabości”.
Badania wykazują, że osoby z cechami typu A (ambitne, rywalizujące) częściej doświadczają objawów psychosomatycznych [2].
Leczenie i wsparcie
Psychosomatyka nie znika sama. Ale dobra wiadomość jest taka, że można ją skutecznie leczyć — trzeba tylko zadbać o psychikę tak samo, jak o ciało.
🧠 Co pomaga?
- Psychoterapia – szczególnie poznawczo-behawioralna (CBT), terapia schematów.
- Trening uważności (mindfulness) – udowodniona skuteczność w redukcji bólu i lęku.
- Relaksacja i oddech – np. metoda Jacobsona, medytacja oddechowa.
- Aktywność fizyczna – ruch reguluje emocje i napięcie mięśniowe.
- Farmakoterapia – w przypadku depresji czy lęku, leki mogą być wsparciem.
Psychosomatyka u dzieci i młodzieży
Dzieci również reagują somatycznie na stres. Najczęstsze objawy to:
- Bóle brzucha i głowy,
- Moczenie nocne,
- Zaburzenia odżywiania i snu.
Ważne: nie obwiniaj dziecka – ono nie „udaje”, tylko komunikuje się przez ciało.
Cytat na zakończenie
„Ciało jest lustrem duszy. Jeśli coś boli, być może warto zapytać siebie: co próbuję stłumić?”
— dr Gabor Maté, lekarz i autor książki „When the Body Says No”
Psychosomatyka to nie moda, lecz konkretna odpowiedź ciała na psychiczne przeciążenie. Jeśli badania nic nie wykazują, a Ty nadal cierpisz – nie lekceważ tego. Może to właśnie Twoja psychika woła o pomoc.
Zadbaj o siebie całościowo. Ciało i umysł to jedność.
Źródła:
[1] Psychosomatic symptoms in primary care – NCBI
[2] Type A personality and somatic complaints – NCBI
[3] Polskie Towarzystwo Psychosomatyczne – psychiatria.org.pl